Sanatın Merkezini Değiştirmek: Sinopale Dünyaya Sinop'tan Bakıyor

Ona göre Sinopale'yi ayırt eden noktalardan biri de yerel ekibin üstlendiği sorumluluğun yoğunluğu. Sınırlı kaynaklara sahip küçük bir kentte uluslararası bir bienal düzenlemek, önemli ölçüde müzakere, özen ve pratik zekâ gerektiriyor. Küratörlük hiçbir zaman tek başına yürütülen entelektüel bir faaliyet değil; sergi, küratörlerin ve sanatçıların isimlerini taşısa da onu mümkün kılan, çoğu zaman görünmeyen emeğe de bağlı.

Sanatın Merkezini Değiştirmek: Sinopale Dünyaya Sinop'tan Bakıyor

Sinopale'nin 10. edisyonu, sanatın dönüştürücü gücünü, deniz kültürünü ve birlikte üretmenin yollarını sorguluyor. Anadolu'nun ilk bienali olarak tanımlanan Sinopale, 2026'da 20. yılını 10. edisyonuyla kutluyor.

"Karada Akıl Yürür, Denizde Sezgi": Yerel Bilgiden Yola Çıkmak

Sinopale 10, "Karada Akıl Yürür, Denizde Sezgi" başlığıyla yerel bilgiye, deniz kültürüne ve kolektif üretime odaklanıyor. 2 Eylül–15 Kasım tarihleri arasında düzenlenen bienal, dünyanın farklı coğrafyalarından sanatçıları Sinop'ta buluşturuyor.

Bienalin en belirgin özelliklerinden biri, sanatçıların hazır eserlerini kente getirip sergilemek yerine yerel zanaatkârlar, kent sakinleri ve gönüllülerle birlikte üretmesi. Bu süreçte sanat eseri, yalnızca sergilenen bir nesne değil, kentin hafızası, insanları ve gündelik yaşamıyla kurulan ilişkilerin bir sonucu olarak ortaya çıkıyor.

Bienalin üretim süreci serginin açılışından haftalar önce başlıyor. Gürcistan, Güney Kore, Kazakistan ve Venezuela gibi farklı coğrafyalardan sanatçıların katıldığı edisyon, uluslararası sanat pratiklerini Sinop'un yerel deneyimiyle buluşturmayı amaçlıyor.

Bienalin başlığı, Sinoplu bir balıkçının sözünden ilham alıyor. Kavramsal çerçevede belirsizlik, sığınma, iç içelik, bedensellik ve sezgisellik gibi kavramlar öne çıkarken deniz, yalnızca coğrafi bir unsur değil, bir bilgi ve düşünme biçimi olarak ele alınıyor.

Deniz Kırkalı, balıkçıların sözünü bienalin çalışma yöntemini belirleyen yerel bir bilgi olarak değerlendirdiklerini söylüyor. Kırkalı'ya göre bu söz, akıl ile sezgi arasında bir hiyerarşi kurmuyor; bilginin hangi koşullarda ve nerede işlediğine işaret ediyor.

Marina Fokidis de balıkçıların sözünün farklı bilgi türleri arasında kurulan hiyerarşiyi sorguladığını düşünüyor. Ona göre yaklaşan bir fırtınayı sezen bir balıkçı, akıl dışı hareket etmiyor. Sezgi, birikmiş deneyimin, gözlemin ve koşullara ilişkin derin bir aşinalığın sonucu olarak ortaya çıkıyor. Fokidis, bilimsel uyarıların sık sık göz ardı edildiği bir dönemde bilimsel bilginin önemini azaltmanın doğru olmadığını vurgularken, bilim ve aklın insan deneyiminin bütününü açıklamakta tek başına yeterli olmayabileceğine dikkat çekiyor.

Savaşlar ve İklim Krizi Karşısında Sanat Ne Yapabilir?

Savaşların, iklim krizinin ve toplumsal kutuplaşmanın derinleştiği bir dönemde sanatın birlikte yaşamanın yollarını aramadaki rolü, dört küratörün de üzerinde durduğu başlıklardan biri.

Deniz Kırkalı'ya göre sanat, yaşanan koşulları değiştirmek için doğrudan ve hemen bir yanıt sunamayabilir. Ancak uzun vadede değişime alan açacak sorular sormayı ve alternatifler hayal etmeyi mümkün kılar.

Marina Fokidis, sanatın savaşları durduramayacağını veya dünya düzenini tek başına değiştiremeyeceğini kabul ediyor. Buna rağmen sanatın, başlangıçta yalnızca sınırlı sayıda insana ulaşsa bile, birlikte yaşamanın farklı olasılıklarını ortaya koyabileceğini söylüyor. Fokidis, Atina'da bir mutfak masası etrafında yaklaşık 3 bin okuyucuyla başlayan "South as a State of Mind" dergisinin zamanla documenta 14'ün dergisi hâline gelerek yüz binlerce insana ulaşmasını örnek veriyor.

T. Melih Görgün ise sanatın krizler karşısında üstlenebileceği rolü iki seçenek üzerinden tanımlıyor: Ya yaşanan yıkımı uzaktan izleyen pasif bir vitrin olmak ya da insanların birbirine ve doğaya sığınabileceği müşterek güvenli alanlar inşa etmek. Görgün'e göre Sinopale, ilk günden itibaren ikinci yolu seçti.

Mariam Natroshvili de sanatı fırtınalı bir denizde yol bulmaya yardımcı olan bir pusulaya benzetiyor. Sanatın değişimi tek başına gerçekleştiremeyeceğini, bunu insanların yaptığını belirten Natroshvili, sanatın insanları harekete geçirebileceğini, birbirlerine bakışlarını değiştirebileceğini ve birlikte yaşamanın farklı yollarını hayal etmelerine yardımcı olabileceğini söylüyor.

Sanat Eseri Bir Nesneden Çok, Karşılaşma Süreci

Sinopale'nin üretim yöntemini diğer birçok sergiden ayıran noktalardan biri, sanatçıların eserlerini önceden tamamlayıp Sinop'a getirmemesi. Bunun yerine sanatçılar, kente geldiklerinde yerel zanaatkârlar, gönüllüler ve kent sakinleriyle birlikte çalışarak üretim sürecini şekillendiriyor.

T. Melih Görgün, hazır bir sanat nesnesinin bir mekâna yerleştirilmesinin eseri bitmiş ve sabit bir nesneye dönüştürebileceğini söylüyor. Sinopale'nin metodolojisi ise sanatı bir nesne olmaktan çıkarıp yerel coğrafyada nefes alan bir süreç ve karşılaşma hâline getiriyor.

Kent sakinleri bu süreçte yalnızca teknik destek sağlayan kişiler değil; coğrafyanın rüzgârını, malzemenin özelliklerini, kentin görünmeyen toplumsal dengelerini ve sözsüz hafızasını bilen rehberler olarak rol alıyor. Görgün, Sinopale'nin 20 yıllık geçmişinde sanatçıların yerel zanaatkârlardan malzemelerin sınırlarını, mahallelerdeki çocuklardan ve kadınlardan seslerin ve sessizliklerin anlamını, kıyıda yaşayan insanlardan ise doğanın ritmini öğrendiği çok sayıda örnekle karşılaştıklarını anlatıyor.

Mariam Natroshvili de yerel halkın sanatçıların beraberlerinde getiremeyecekleri bir bilgi birikimine sahip olduğunu vurguluyor. Anılar, hikâyeler ve gündelik yaşama dair derin bir anlayış, sanatçıların sorularını ve eserlerinin yönünü değiştirebiliyor.

Deniz Kırkalı ise sanatçıların başlangıçta bir fikir ya da öneriyle yola çıksalar da işlerin önemli bölümünün Sinop'taki iş birliği sürecinde şekillendiğini söylüyor.

Sinop'un Denizi ve Liman Kültürü Başka Yerde Yeniden Üretilemez

Sinop'un denizle, balıkçılıkla ve liman kültürüyle kurduğu ilişki, bienalin üretim yöntemini ve sanatçıların kentle kurduğu bağı doğrudan etkiliyor. Marina Fokidis, Sinopale'nin temel yaklaşımını dünyanın geri kalanına Sinop'un gözünden bakabilmek olarak tanımlıyor.

Bienal süresince Karadeniz kıyısındaki küçük bir kentin dünyanın merkezi hâline geldiğini belirten Fokidis, Sinop'un dünyadan bağımsız ve kendi içine kapalı bir yer olmadığının da altını çiziyor. Kentin tarihi, başka kıyıların, halkların ve daha geniş siyasi hareketlerin tarihleriyle iç içe geçmiş durumda.

Görgün ise Sinop'un bir yarımada olarak denizle kurduğu varoluşsal bağın yalnızca coğrafi bir kimlik değil, kentin düşünme, yaşama ve zamanı algılama biçimi olduğunu söylüyor. Bienalde ortaya çıkan yapıtların önemli bir bölümünün başka bir coğrafyada veya steril bir metropol müzesinde var olamayacağını düşünüyor.

Natroshvili de Sinop'un karakterini anlatırken Karadeniz'in üç güvenli limanı olduğunu söyleyen eski bir deyişten söz ediyor: Temmuz, Ağustos ve Sinop. Bu sözün kendisine göre kentin özüne ilişkin önemli bir şeyi hâlâ ifade ettiğini söylüyor: Sinop bir sığınma, buluşma ve alışveriş mekânı.

Farklı Coğrafyalardan Sanatçılar Arasında Ortak Zemin

Gürcistan, Güney Kore, Kazakistan ve Venezuela gibi farklı coğrafyalardan sanatçıların katıldığı Sinopale 10'da coğrafi çeşitlilik, yalnızca sanatçıların geldiği ülkelerle sınırlı değil. Bienalin yaklaşımında farklı deneyimlerin, çalışma yöntemlerinin ve bilgi biçimlerinin bir araya gelmesi de önemli bir yer tutuyor.

Mariam Natroshvili, farklı coğrafyalardan gelen sanatçılar arasında ortak zemini oluşturan unsurun dinlemeye, bulunulan yerden öğrenmeye ve çalışma biçimlerini paylaşmaya yönelik isteklilik olduğunu söylüyor. Bu karşılaşmayı bir limana benzeten Natroshvili'ye göre insanlar farklı yerlerden gelir, hikâyelerini paylaşır ve yeniden denize açılmadan önce bir süre duraklar.

Bu çeşitlilik, dört küratörün birlikte çalışma biçiminde de kendini gösteriyor. Görgün, dört küratörün bir arada çalışmasını farklı bakış açılarının birbirini beslediği organik bir çok seslilik olarak tanımlıyor. Deniz Kırkalı da birlikte çalışmanın bir müzakere süreci olduğunu, ancak amaçlarının her konuda aynı noktada buluşmak olmadığını vurguluyor.

Marina Fokidis ise farklılıkların mutlaka ulusal kimliklerden kaynaklanmadığını düşünüyor. Küratörlerin farklı deneyimlere, duyarlılıklara ve düşünme biçimlerine sahip olduklarını, ancak birlikte çalışırken pek çok ortak nokta keşfettiklerini söylüyor. Fokidis, komşu coğrafyalardan küratörlerin bir araya gelmesinin Sinopale'nin kurucuları tarafından yapılmış önemli bir küratöryel tercih olduğunu belirtiyor.

Natroshvili de birlikte çalışmayı deniz gibi dinamik bir süreç olarak tarif ediyor. Sinopale'yi dört kaptanın birlikte yönettiği bir tekneye benzeten sanatçı, her küratörün farklı deneyimlerini, ilgi alanlarını ve sanatsal pratiklerini ortaya koyarak temayı ve sanatçı seçimini şekillendirdiğini söylüyor.

Sinopale'nin 20 Yıllık Birikimi ve Gelecek

Sinopale'nin 20 yıllık geçmişinde yerel ve uluslararası olanı bir araya getiren yaklaşımını koruması, bienalin geleceğine ilişkin tartışmaların da merkezinde yer alıyor.

Ekibe göre Sinopale'nin 20 yıldır koruduğu en önemli özellik, yerel bağlarını kaybetmeden uluslararası bir perspektifle hareket etmesi, kolektif üretim anlayışını sürdürmesi ve zaman içinde güçlü bir Sinopale ağı oluşturması. Sanatçılar, küratörler, kültür üreticileri, gönüllüler ve kent sakinleri arasında kurulan ilişkiler yalnızca bir edisyonla sınırlı kalmıyor; sonraki edisyonlara taşınarak güçleniyor.

Önümüzdeki yıllarda bu ilişkileri daha da derinleştirmek, bienal dönemleri dışında da devam eden sanatsal ve kültürel üretimlerle kent yaşamındaki varlığı güçlendirmek ve 20 yıllık birikimi yeni kuşaklara aktarmak hedefleniyor.

Küratörlük, Sergiyi Yönetmekten Fazlası

Sinopale'de sergi açılışı, üretim sürecinin başlangıcı değil, haftalar öncesinden kurulan ilişkilerin görünür hâle geldiği an. Bu süreçte küratörlerin rolü de geleneksel sergi yönetiminin ötesine geçiyor.

T. Melih Görgün, küratörü neyin nasıl üretileceğini dikte eden veya yalnızca son ürünü seçip duvara asan bir otorite figürü olarak tanımlamıyor. Ona göre küratör, farklı dünyalardan gelen aktörlerin sağlıklı temas kurmasını sağlayan bir kolaylaştırıcı, organik ilişkileri besleyen bir bağlam mimarı ve sürecin güvenle ilerlemesini sağlayan bir rehber.

Marina Fokidis, Sinopale'deki küratöryel sürecin temel adımlarının diğer bienallerden bütünüyle farklı olmadığını belirtiyor. Sanatçıların birçoğu katılımcı sanat pratikleri, topluluklarla etkileşim ve ilişkisel estetik alanlarında deneyimli. Fokidis, bu süreci gelgitlerle sürekli değişen denize benzetiyor: Her şeyin baştan sona öngörülmesi mümkün değil; kimi zaman en ilginç gelişmeler sahada yaşananlara yanıt verme açıklığından doğuyor.

Ona göre Sinopale'yi ayırt eden noktalardan biri de yerel ekibin üstlendiği sorumluluğun yoğunluğu. Sınırlı kaynaklara sahip küçük bir kentte uluslararası bir bienal düzenlemek, önemli ölçüde müzakere, özen ve pratik zekâ gerektiriyor. Küratörlük hiçbir zaman tek başına yürütülen entelektüel bir faaliyet değil; sergi, küratörlerin ve sanatçıların isimlerini taşısa da onu mümkün kılan, çoğu zaman görünmeyen emeğe de bağlı.