Finlandiya’da İsveççe Konuşulan Ada: Åland’ın 100 Yıllık Özerklik Sırrı

Finlandiya Avrupa Birliği’ne katıldığında, Åland Parlamentosu takımadaların üyeliğini onayladı. Adalar için ayrı bir dolaylı vergi protokolü geçerli; bu nedenle Åland’a uğrayan seferlerde gümrüksüz alışveriş mümkün. Viking Line, Stockholm-Turku gündüz seferini Mariehamn’a, gece seferini ise Långnäs’e uğrayacak şekilde planlıyor. İki sefer de Åland’da duruyor.

Finlandiya’nın İçinde İsveççe Konuşulan Bir Ada Devleti Gibi Bölge: Åland Adaları’nın 100 Yıllık Özerklik Hikâyesi

Parlamentosu, bayrağı ve resmi dili farklı; ama Finlandiya’ya bağlı. Milletler Cemiyeti kararıyla 1921'de çizilen düzen bugün hâlâ yürürlükte: Adalar askerden arındırılmış, İsveççe tek resmi dil.

Stockholm’den Turku’ya giden gündüz feribotu, Mariehamn’da kısa bir mola veriyor. Kıyıda İsveççe duyuluyor, oysa burası Finlandiya toprağı. Åland Adaları’nın parlamentosu burada toplanıyor ve takımadaların iç işlerine ilişkin yasalar çıkarıyor. Bu özel düzen, iki ülke arasında 1921'de Milletler Cemiyeti’ne kadar ulaşan bir anlaşmazlıktan doğdu.

İsveç’ten Rusya’ya, oradan Finlandiya’ya

Åland Adaları, İsveç kıyıları ile Finlandiya’nın Turku kentine uzanan ada zinciri arasında yer alıyor. Her iki kıyı da bir zamanlar İsveç tacına aitti. 1808-1809 savaşından sonra İsveç, Åland dahil Finlandiya’yı Rus İmparatorluğu’na devretti. Takımadalar Finlandiya Büyük Dükalığı’nın parçası oldu, sakinleri İsveç dilini korudu.

1917: “İsveç’e dönmek istiyoruz”

Rus İmparatorluğu dağılırken, 1917'de Åland belediyelerinin temsilcileri bir devlet okulunda toplanarak İsveç’e geri dönmek için dilekçe vermeye karar verdi. Talepleri İsveç kralına ve hükümetine iletildi. Bağımsız Finlandiya ise adaların devrini reddetti. 1920'de Finlandiya parlamentosu özerklik yasasını çıkardı, ancak ada sakinleri başlangıçta bunu kabul etmedi. Konu Milletler Cemiyeti’ne taşındı.

1921: Milletler Cemiyeti’nin kararı

1921'de Milletler Cemiyeti Konseyi, Finlandiya’nın adalar üzerindeki egemenliğini tanıdı. Karşılığında Finlandiya, Ålandlıların İsveç dilini, kültürünü, yerel geleneklerini ve özerk yönetimini koruma sözü verdi. Böylece ada sakinleri, Milletler Cemiyeti’nin kendisinden daha uzun ömürlü güvenceler elde etti. Ada parlamentosunun ilk genel kurulu 9 Haziran 1922'de toplandı; bu tarih bugün Özerklik Günü olarak kutlanıyor.

Askerden arındırılmış bölge

Askeri kısıtlamaların kendi tarihi var. Åland’ın askerden arındırılması, Kırım Savaşı’nın ardından 1856'da yapılan anlaşmalara dayanıyor. 1921 Sözleşmesi bunu teyit etti ve savaş durumunda takımadaların tarafsızlaştırılmasını güvence altına aldı. Özerklik yasaları kimin koyacağını ve adaları kimin yöneteceğini belirlerken, askerden arındırma ve tarafsızlık anlaşmaları güvenlik konularını düzenliyor.

Yetkiler kimde?

• Lagting (ada parlamentosu): 30 üyesi var. Bölgesel hükümeti atıyor ve adaların kendi bütçesini belirliyor. Eğitim, kültür, sağlık, çevre koruma ve iç ulaşım sorumlulukları arasında.
• Finlandiya: Dış politika, gümrük, devlet vergileri ve mahkemelerden sorumlu.
• Ulusal temsil: Åland, Finlandiya parlamentosuna bir üye seçiyor.

Finlandiya Parlamentosu, anayasa değişikliği prosedürüyle özerklik yasasını değiştirebiliyor, ancak değişiklikler Lagting’in onayını gerektiriyor. Yani iktidar paylaşımı kuralları her iki tarafın kararına bağlı.

Dil ve “bölgesel statü”

İsveççe takımadaların tek resmi dili. Bölgesel ve belediye yönetimleri işlerini İsveççe yürütüyor, Finlandiya hükümeti de ada yetkilileriyle yazışmalarında İsveççe kullanıyor.

Ayrıca özel bir yerel statü, yani ikamet hakkı da var. Olağan prosedüre göre Åland’da en az beş yıldır daimi yaşayan ve yeterli İsveççe bilen bir Finlandiya vatandaşı bu statüye başvurabiliyor. Statü, Lagting seçimlerinde oy hakkı veriyor. Gayrimenkul alımı için ayrı kurallar geçerli, ada hükümeti istisnalar tanıyabiliyor.

Feribotta bile hissediliyor

Finlandiya Avrupa Birliği’ne katıldığında, Åland Parlamentosu takımadaların üyeliğini onayladı. Adalar için ayrı bir dolaylı vergi protokolü geçerli; bu nedenle Åland’a uğrayan seferlerde gümrüksüz alışveriş mümkün. Viking Line, Stockholm-Turku gündüz seferini Mariehamn’a, gece seferini ise Långnäs’e uğrayacak şekilde planlıyor. İki sefer de Åland’da duruyor.